वैदेशिक रोजगारमा ठगी हुनबाट बच्ने ५ अनिवार्य शर्त: आफ्नो पसिनाको कमाइ जोगाउने अचुक उपाय

वैदेशिक रोजगारीका माध्यमबाट आफ्नो र परिवारको जीवनस्तर सुधार्ने सपना देख्नु स्वाभाविक हो। तर, यही सपनालाई केही सीमित ठग, अनधिकृत व्यक्ति र संस्थाहरूले कमाउने भाँडो बनाइरहेका छन्। हालै वैदेशिक रोजगार विभागले जारी गरेको कडा चेतावनीयुक्त सूचनाले ठगीका नयाँ र डरलाग्दा स्वरूपहरू पर्दाफास गरेको छ। एक विज्ञको नाताले म भन्छु—तपाईंको एउटा सानो असावधानीले वर्षौँको कमाइ मात्र होइन, तपाईंको भविष्य नै अन्धकारमा पर्न सक्छ। विभागको निर्देशनमा आधारित यी ५ बुँदाहरूलाई आफ्नो सुरक्षा कवच बनाउनुहोस्।

१. शैक्षिक परामर्शदाता, ट्राभल एजेन्सी र अनलाइन विज्ञापनको भ्रम

धेरै नेपालीहरू शैक्षिक कन्सल्टेन्सी (Consultancy), ट्राभल एजेन्सी वा फेसबुक/टिकटक जस्ता अनलाइन माध्यममा देखिने आकर्षक विज्ञापनको भर परेर पैसा बुझाउने गर्छन्। विभागको सूचना अनुसार यस्ता संस्था वा माध्यमलाई वैदेशिक रोजगारीमा मान्छे पठाउने, विज्ञापन गर्ने, अन्तर्वार्ता लिने वा रकम संकलन गर्ने कुनै पनि कानूनी अधिकार छैन।

विशेष विश्लेषण: मानिसहरू प्रायः कन्सल्टेन्सीको सानदार अफिस र अनलाइनमा देखिने धेरै 'लाइक' वा 'फलोअर्स' हेरेर विश्वास गर्छन्। तर सम्झनुहोस्, व्यावसायिक आवरण वा सामाजिक सञ्जालको लोकप्रीयता कानूनी इजाजतको विकल्प होइन। यी संस्थाहरू केवल शैक्षिक परामर्श वा यात्रा व्यवस्थापनका लागि हुन्, रोजगारीका लागि होइनन्।

२. दफा १० को कानूनी सुरक्षा कवच र व्यक्तिगत उत्तरदायित्व

वैदेशिक रोजगार ऐन, २०६४ को दफा १० ले स्पष्ट व्यवस्था गरेको छ कि इजाजतपत्र बिना कसैले पनि वैदेशिक रोजगार व्यवसाय सञ्चालन गर्न पाउँदैन। यहाँ ध्यान दिनुपर्ने कुरा के छ भने, यो कानून संस्थालाई मात्र होइन, व्यक्ति (Individual) लाई पनि उत्तिकै लागू हुन्छ।

"कुनै संस्था वा व्यक्तिले वैदेशिक रोजगारीको प्रलोभन देखाई राहदानी संकलन गर्ने, भिजिट भिसामा विदेश पठाई रोजगारी मिलाइदिने आश्वासन दिने र ठूलो रकम असुल गर्ने लगायतका कार्य पूर्णतः गैरकानूनी हो र यस्तो कार्यमा संलग्न जोकोहीलाई वैदेशिक रोजगार ऐन, २०६४ बमोजिम कारवाही गरिनेछ।"

विशेष विश्लेषण: प्रायः ठगी 'चिनेजानेकै मान्छे' वा 'भरोसािलो छिमेकी' बाट सुरु हुन्छ। कानूनले कुनै पनि व्यक्तिलाई एजेन्टको रूपमा काम गर्न वा राहदानी संकलन गर्न निषेध गरेको छ। "आफ्नै मान्छे हो" भन्दै प्रक्रिया नपुर्‍याई पैसा बुझाउनु भनेको जानीजानी जोखिम निम्त्याउनु हो।

३. डिजिटल प्रमाणीकरण: कम्पनी र कर्मचारी दुवैको जाँच

आजको युगमा सूचना लुकेको छैन। कुनै पनि म्यानपावर कम्पनीको कुरा सुन्नु अघि वैदेशिक रोजगार विभागको वेबसाइट www.dofe.gov.np मा गएर निम्न कुराहरू अनिवार्य रुजु गर्नुहोस्:

• उक्त म्यानपावर कम्पनीको इजाजत हाल कायम छ कि छैन?

• तपाईं जान लागेको कामका लागि विभागबाट "पूर्व-स्वीकृति" (Pre-approval) लिइएको छ कि छैन?

• सबैभन्दा महत्वपूर्ण—तपाईंले कुरा गरिरहेको व्यक्ति उक्त म्यानपावरको आधिकारिक सञ्चालक वा कर्मचारी हो कि होइन?

विशेष विश्लेषण: डिजिटल युगमा अज्ञानता रोजाइको विषय मात्र हो। स्क्यामरहरूले प्रायः चल्तीको म्यानपावरको नाम दुरुपयोग गरेर नक्कली कार्ड देखाउन सक्छन्। त्यसैले, कम्पनी मात्र होइन, मान्छे पनि सोही संस्थाको हो भनी विभागको वेबसाइटबाट प्रमाणित गर्नु तपाईंको सुरक्षाको पहिलो शर्त हो।

४. आधिकारिक रसिद र कागजातको महत्व

वैदेशिक रोजगारीको सिलसिलामा कुनै पनि कागजात वा सेवा शुल्क बुझाउँदा आधिकारिक इजाजतपत्र प्राप्त संस्था (म्यानपावर कम्पनी) लाई मात्र बुझाउनुहोस्। बुझाएको रकमको आधिकारिक रसिद लिन कहिल्यै नबिर्सनुहोस्।

विशेष विश्लेषण: रसिद बिनाको लेनदेनको कानूनमा कुनै अस्तित्व हुँदैन। यदि तपाईंले व्यक्तिलाई वा इजाजत नभएका संस्थालाई पैसा बुझाउनुभयो भने, पछि ठगी सावित भए पनि कानूनी उपचार पाउन अत्यन्त कठिन हुन्छ। म्यानपावरको आधिकारिक काउन्टर बाहेक अन्यत्र गरिने लेनदेनबाट सधैँ टाढा रहनुहोस्।

५. ठगी विरुद्धको सक्रियता र उजुरी प्रक्रिया

यदि तपाईंलाई कसैले कानूनी विपरीत कार्य (जस्तै: भिजिट भिसामा रोजगारीको प्रलोभन, इजाजत बिना अन्तर्वार्ता) गरिरहेको थाहा भएमा वा तपाईं आफैं पीडित हुनुभएमा स-प्रमाण विभागमा उजुरी गर्नुहोस्। विभागले सिधै complaint@dofe.gov.np मार्फत उजुरी वा निवेदन लिने व्यवस्था गरेको छ।

विशेष विश्लेषण: उजुरी गर्नु भनेको आफ्नो गुमेको रकम फिर्ता पाउने प्रक्रिया सुरु गर्नु मात्र होइन, बरु अर्को सोझो नेपालीलाई ठगिनबाट जोगाउनु पनि हो। यो तपाईंको नागरिक दायित्व हो। प्रमाणका रूपमा म्यासेज, अडियो रेकर्ड वा फोटोहरू सुरक्षित राख्नुहोस्, जसले कानूनी कारबाहीलाई बलियो बनाउँछ।

निष्कर्ष

सुरक्षित र मर्यादित वैदेशिक रोजगारीको एउटै मन्त्र हो कानूनी सचेतना। हतारमा निर्णय गरेर पछि पछुताउनु भन्दा पहिले नै विभागको वेबसाइट र नियमहरू चेक गर्नु बुद्धिमानी हुन्छ। याद राख्नुहोस्, कानूनी बाटो अलि लामो लाग्न सक्छ, तर यो नै सुरक्षित र निश्चित बाटो हो।

के तपाईंको विदेश जाने सपना एउटा सानो असावधानीले गर्दा दुस्वप्नमा बदलिने त छैन? सोच विचार गरेर मात्र कदम अगाडि बढाउनुहोस्।